ZARYS DZIEJÓW KULTURY CZECZEŃSKIEJ
Na przestrzeni XVI-XVIII w. w Czeczenii (szczególnie na równinnych obszarach kraju) rozwinęło się piśmiennictwo oparte na liternictwie arabskim. Na terenie całego wielonarodowościowego Kaukazu upowszechnił się język literacki. W końcu XVIII wieku twórczość epistolarna również wyrażana jest w języku arabskim. Warto podkreślić, że listy i pisma czeczeńskich książąt i organizacji, adresowane do władz rosyjskich, sięgają wyżyn literackich. Odczytać w nich można wyrażoną żywym językiem pasję, metaforyczne zwroty i skrzący humor. Pojawia się także charakterystyczna dla tego okresu twórczość publicystyczna w rodzaju politycznych proklamacji, kierowanych do władz carskich w proteście przeciw ustrojowi.
W XVIII w. w Czeczenii zamieszkali już duchowni islamscy i mułłowie, doskonale znający wschodnią literaturę. Muzułmańscy uczeni i mistrzowie zdobywali wykształcenie w religijnych centrach Dagestanu, słynących ze swoich dokonań na całym islamskim Wschodzie. We wszystkich większych wsiach Czeczenii w XVIII w. przy meczetach powstają szkoły dla dzieci. Powszechna staje się znajomość Koranu, świętej księgi muzułmanów. Przepisy religijne, prawne i nakazy moralne Koranu są bogato cytowane w pismach i korespondencji, a przede wszystkim znajdują zastosowanie w życiu codziennym.
Nieznana jest natomiast XVI-XVIII-wieczna czeczeńska literatura i opracowania naukowe. O górskich narodach Kaukazu pisali zachodnioeuropejscy historycy i geografowie, włoscy, niemieccy, francuscy i angielscy pisarze epoki Odrodzenia. Informacji o zamieszkiwanych przez Czeczenów terenach "okukach"(Auch) i "miczkizach" (Nachcz-Mochk) dostarczali jedynie rosyjscy ambasadorowie przy dworach europejskich. Bogate wiadomości o politycznej sytuacji Czeczenii znajdują się w archiwach rosyjskich ambasad XVI-XVIII w. w Gruzji. Pod koniec XVII w. holenderski geograf Mikołaj Witzen w swojej książce zamieścił po raz pierwszy informację o narodzie czeczeno-inguskim. W XVIII w. największe zainteresowanie Północnym Kaukazem i Czeczenią zaczynają przejawiać przedstawiciele nauki rosyjskiej. Byli to jednak w istocie uczeni niemieccy na rosyjskiej służbie: Gottlieb Schober, Johann Gerber, Jacob Rainegss, akademicy Johann Guldenschtedt, Falk. Wszyscy przebywali w Czeczenii, a ich prace zostały wydane zarówno w języku rosyjskim, jak i niemieckim. Zawierają cenne wiadomości o historii, geografii, gospodarce, kulturze i tradycjach XVIII-wiecznych Wajnachów. W XVIII w. pojawiły się też pierwsze mapy Kaukazu, opracowane przez rosyjskich geografów (z naniesionymi wajnachskimi aułami).
Czeczenię odwiedzają pierwsi europejscy artyści i pisarze, na przykład Polak Jan Potocki (archeolog i pisarz, podróżnik, etnograf - tworzący w języku francuskim. Autor pierwszej, wydanej w Polsce, książki o Kaukazie "Voyage dans les steps dAstrakhane et du Caucase").
Narodowa kultura Czeczenów tego okresu odznaczała się bogactwem treści i form artystycznych. Szczególne miejsce znajdują mity (zwłaszcza pochodzenia nart-orstchojskiego), heroepickie pieśni (illi), pieśni liryczne, bajki, podania, przysłowia i powiedzenia. Nart-orstchojskie epickie opowieści zawierały treści związane z podbojami narodu, jego walką i wyginięciem Nartów. Czeczeńskie mity stanowią odrębną wersję kaukaskiej, nartowskiej epopei i zawierają wątki pochodzące z odległych epok. W istocie, nartowska epopeja, która narodziła się nie później niż w I w. pne., przetrwała bez większych zmian do końca późnego średniowiecza.
Czeczeńskie bajki dzieliły się wówczas na dwa rodzaje: o treściach magicznych oraz związane z codziennym życiem. W większości bohaterem był ubogi sierota, młodszy brat, który staje do walki z olbrzymami lub książętami i carami. Dzięki zaletom charakteru i sile fizycznej pokonuje swoich przeciwników. Najczęściej w bajkach występują odważni młodzieńcy, mający do przebycia długą wyprawę, na szlaku której muszą pokonać szereg niezwykle trudnych przeszkód.
Na szczególną uwagę zasługują heroepickie pieśni (illi) Czeczenów, powstałe na przestrzeni XVI-XVIII w. w okresie narodowego samostanowienia narodu. W tych pieśniach Czeczeni głosili swoje etyczne zasady, powstałe w oparciu o historyczne doświadczenia i tradycję moralnych i estetycznych wartości. Według treści illi dzielą się na następujące cykle: patriotyczne, wojenne, społeczne, pieśni o przyjaźni i miłości. Głównym bohaterem wszystkich pieśni zawsze jest kant - dzielny młodzieniec, zuch i szczęściarz, obdarzony szeregiem zalet, któremu się wszystko udaje. Innym bohaterem illi jest człowiek gór, wyprowadzający ludzi z gór (troszczący się o wdowy i sieroty, chroniący wsie przed napaścią). Jeden z takich bohaterów (Pieśń o Gicho, synu Gichy) wprost obwieszcza księciu z innego plemienia: "Ty z Czeczenią nie żartuj! Czeczenia się ciebie nie boi". Bohaterowie pieśni bronią swoich wsi, wyruszają w dalekie podboje na książąt, carów i bogaczy mieszkających daleko za rzeką Terek. Powracając ze zdobyczami wojennymi, obowiązkowo wziętymi w walce (jedynie taka zdobycz była "biała, czysta") kant rozdziela je biednym. Treści pieśni znajdowały również odzwierciedlenie w ówczesnej twórczości plastycznej. Pieśni o walce z książętami (np. Pieśn o Surcho i księciu Musostie) nabierają szczególnej wymowy, gdy uwzględnimy wydarzenia okresu XVI-XVIII w. na granicznych rejonach Czeczenii. Walka Czeczenów przeciw carskiej Rosji przyniosła nowy tematycznie i ideowo gatunek illi. Wizerunek dzielnego szczęśliwca, łatwo pokonującego przeszkody i przeciwników (najczęściej byli nimi książęta), został zastąpiony przez bojownika walczącego z cudzoziemską agresją, którego wrogami nie są już miejscowi książęta, a carscy generałowie, pułkownicy i żołnierze. Stare motywy pieśni nabierają nowego znaczenia - idei walki narodowowyzwoleńczej. Heroiczne illi opiewają męstwo, odwagę, przyjaźń, wierność danemu słowu, skromność, czystość, wrażliwość, a także szacunek dla kobiet. Jest w nich nienawiść do cudzoziemskich ciemięzców. Nigdy natomiast nie zawierają nacjonalistycznych treści w stosunku do sąsiadujących z Czeczenią narodów. Poza tym, w każdej z nich wraz z czeczeńskimi bohaterami występują Kumycy, Kałmycy, Awarowie, Gruzini, Kabardyjczycy, Osetyjczycy, a także Rosjanie. Jednakże w sytuacjach, gdy wrogami bohaterów pieśni okazują się kabardyjscy, gruzińscy, kumyccy, kałmyccy, rosyjscy itp. książęta i generałowie - kraje, z których pochodzą, w pieśniach nazywane są dosadnie: "Mat' Kabardia", "Mat Rossija", "Mat Gruzja", "Mat Dagestan" itp.
W illi miarą wartości i godności bohatera nie jest jego stan majątkowy, ani przynależność do silnego rodu. Czeczeni w sytuacji istnienia antagonizmu między bohaterem szczycącym się własnym bogactwem i pochodzeniem a biednym, zawsze darzyli sympatią tego drugiego. W pieśniach nigdy nie występują bohaterowie, dla których wojna jest środkiem do zdobycia majątku.
Motywem przewodnim illi, czeczeńskich epickich pieśni-hymnów jest protest przeciwko wrogości między ludźmi, dążenie do równouprawnienia i wolności pokojowej egzystencji i przyjaźni z innymi narodami.
Należy zaznaczyć, że niełatwe i skomplikowane tradycyjne, heroepickie illi - znalazły oddźwięk w wykonaniach profesjonalistów, zwanych illanczi, a ich teksty przekazywane były z pokolenia na pokolenie. Trzeba ich jednak oddzielić od tzw. pondarczi - także zawodowych muzyków, wykonujących muzykę taneczną, melodie liryczne (ładug jisz) i żartobliwe piosenki (zabarien jisz).
Na uwagę zasługuje także czeczeński folklor, który w swojej specyfice i funkcji wyodrębnia dwie duże grupy twórczości narodowej: obrzędową oraz świąteczno-rodzinną.
Oddzielnym gatunkiem są pieśni liryczne (jisz) - ogromnie emocjonalne, sugestywne i plastyczne w wykonaniu.
Najstarszymi czeczeńskimi instrumentami muzycznymi są: dwustrunowe skrzypce iad hokch pondur, górska trzystrunowa bałałajka deczig pondur, trzystrunowe skrzypce adchoku pondur, kaukaska harmonijka, bęben, baraban. Czeczeńskie instrumentalne utwory muzyczne do dziś wyróżniają się swoim specyficznym brzmieniem pośród narodów całego Kaukazu.
Czeczeński taniec charakteryzuje się pełną dramaturgii fabułą. Najpopularniejsza jest lezginka. Każdy auł posiadał własną odmianę tego tańca. Lezginka jest jedynym czeczeńskim tańcem, rozpoczynającym się bez wokalnego wstępu.
Najbliższe związki (dotyczące nie tylko muzyki i folkloru) występują w kulturze i twórczości Inguszów. Do wajnachskiego folkloru przeniknęły także wpływy sąsiednich narodów. Jednak wraz z przyjęciem islamu w XVI-XVIII w. szeroko rozwinął się w Czeczenii duchowy aspekt kultury - wzbogacony religijnymi tradycjami i wartościami artystycznymi Wschodu.
Powrót na góręopracowała Lamara na podstawie Chechen.org